Maqaal
Shidaalka iyo gaasta xeebta Galmudug: xeeb la cabbiray, oo aan la qodin
· Galmudug.com
Su'aashu inta badan sidan ayay u timaadaa: 'qodista shidaalka ee xeebta Galmudug'. Waxaa habboon in marka hore la saxo: wax yar oo dhab ah ayaa la qoday. Xeebta koonfur-bari ee Soomaaliya oo dhan, diiwaanka la daabacay wuxuu tirinayaa laba ceel oo badda lagu qoday, kii dambena wuxuu ahaa 1982; biyaha qoto-dheer ee xeebtan ka horreeyana, ilaa sannadkan, midna lagama qodin. Waxa jira halkood waa xog seismic ah, khariidad shati-siin, xad badeed oo maxkamad lagu go'aamiyay, iyo doodo juqraafi-dhagaxeed — qaarkood xoog leh — oo ku saabsan waxa laga yaabo inay hoos yaalliin.
Dhagaxa hoose, iyo sababta cilmi-baadhayaashu dib ugu soo noqdaan
Xeebta badeed ee Soomaaliya waxaa abuuray kala-go'. Jeexitaanka dhulku wuxuu bilaabmay Jurassic-gii hore; laga bilaabo Jurassic-gii dhexe ilaa marxaladda Aptian ee Cretaceous-kii hore, sagxadda baddu way kala fidday iyadoo Madagascar ay Soomaaliya ka durkaysay, kaddibna fidintaasi way joogsatay. Waxa ka hadhay waa qaabka cilmi-baadhayaashu raadiyaan: qolof qaaradeed oo kala bixday oo hoos yaalla kiiloomitiro lakab ah oo Jurassic, Cretaceous iyo Tertiary ah, oo ay jeex-jeexeen qaamuusyo dhul-gariir oo dhagaxa hore u iishiyay si uu dabin shidaaleed u noqdo.
Dhulka iyo saldhigga qaaradeed ee gacanta ku jira, godadka lakabyadu magacyo dheer bay ku leeyihiin buugaagta cilmiga: Juba-Lamu koonfur-galbeed, Coriole oo Muqdisho ku wareegsan, iyo Obbia — oo sidoo kale Mudug loo yaqaan — oo waqooyi-bari ku taal xeebta Galmudug. Biyaha qoto-dheer wax lagu qoray ma jirin ilaa la fasiray sahan seismic ah oo la qaaday 2014. Cilmi-baadhayaashii ka shaqeeyay waxay soo jeediyeen saddex gobol oo aan hore loo diiwaangelin oo ka baxsan xeebta koonfur-bari: Jubba Deep, Mogadishu Deep, iyo — tan waqooyi-bari ugu socota Galmudug — Mid Somalia High, oo jaantusyadeeda goynta ah ay ku qoran yihiin magacyo xeebtan laga soo qaatay: Hobyo Trough iyo Obbia Ridges.
Mid Somalia High ayaa ah meesha fikradda ugu gaarsan taallo. Daraasaddaas waxay khariidad u sameysay saldhig ballaaran oo ah dhagax-nuuradeed (carbonate) laga sameeyay baruurta badda ee Jurassic-kii dhexe iyo kii dambe, oo gaadhaya qiyaastii 100 ku dhufo 200 oo kiiloomitir, kuna hoos jira lakab maanta ah oo u dhexeeya 1,200 iyo 3,000 mitir — taasoo ka gaaban tan kaydadka Amu Darya ee Aasiya dhexe ee qorayaashu isbarbar dhigeen. Dhagaxa shidaalka dhala lagama soo qaadin muunad: waxaa la saadaalinayaa in godadka Jurassic-kii hore ay ku jiraan dhoobo-dhagax harooyin ama badeed xidhan ka samaysan, isbarbardhigguna yahay dhagax Madagascar ka muuqda oo kaarboonkiisu u dhexeeyo 2.3 ilaa 23.6 boqolkiiba. Qorayaashu si cad bay u sheegeen in xogta ceelasha iyo lakabyadu xaddidan tahay, inta badan nooca dhagaxana laga akhriyo khadadka seismic-ga. Taasi waa xaqiiqda: moodeel si fiican loo dooday, ee aan la cabbirin.
Isbarbardhigga meelaha Bariga Afrika ee laga helay shidaalku laba dhinac buu leeyahay. Waxa koonfurta ka shaqeeyay — godka Rovuma ee Mozambique iyo baloogyada badeed ee Tansaaniya — waa gaas, oo ku jira lakabyo Cretaceous iyo Tertiary ah, oo xirmooyinka riixitaanka culayska ee laga arkay koonfurta Soomaaliya loo akhriyay inay yihiin ilmo-adeer ka weyn kuwa Mozambique. Shirkadda seismic-ga qaadday waxay qabtaa in xeebta Soomaaliyeed oo dhan laga yaabo inay shidaal-u-janjeerto. Taasi waa fasiraad ay bixisay shirkad xog iibinaysa, welina qodid ma tijaabin.
Diiwaan qodid oo ka khafiif ah sheekada
Tirinta ceelasha Soomaaliya ma fudda, maxaa yeelay daraasad walba meel bay tirisaa. Dib-u-eegis sannadkii 2026 lagu sameeyay qaybta shidaalka wuxuu ku qiyaasay tirada qaranka qiyaastii 70 ceel oo sahan ah tan iyo markii shaqadu si nidaamsan u bilaabatay 1950-meeyadii — inta badan dhulka, halka badda laga qoday ilaa lix ceel. Daraasaddii 2018 ee xeebta koonfur-bari waxay tirisay 25 ceel oo ku yaal dhulka xeebta ku dheggan iyo laba oo keliya oo badda ku yaal: Garad Mare-1, oo la qoday 1977, iyo Meregh-1, oo la qoday 1982 — kaasoo ah ceelka kaliya ee sahan ah ee hore looga qoday qaybtaas xeebta. Tiro kasta oo la qaato, natiijadu waa isku mid. Xeeb sidan u dheer, taasi waa ku dhowaad waxba.
Ceelashii dhulka way caddeeyeen in nidaam shidaaleed uu halkan ka jiro, hase yeeshee waxba oo lagu ganacsan karo kama ay helin. Muqdisho agteeda, Afgoi-1 waxaa loo xidhay helitaan gaas oo aan ganacsi ahayn kaddib markii tijaabadu ay soo saartay 7 milyan oo cubic feet oo gaas ah maalintii iyo 120 foosto oo kondensateed, oo ka yimid dhagax-bacaadeed Cretaceous dambe iyo Palaeocene ah; Coriole-1 gaas ka yimid heerar hooseeya ayuu siiyay, oo ay la socdaan shidaal yar oo darajadiisu tahay 44 API. Koonfurteeda, sannadkii 2007 Woodside waxay shati Kenya bixisay ku qoday Pomboo-1, oo lagu dhejiyay qaanso dhagaxeed oo ku taal cidhifka koonfureed ee xirmada riixitaanka Kismaayo. Waxay heshay bacaad Campanian ah oo tayo kayd leh, hase yeeshee shidaal iyo gaas midna ma helin.
Diiwaanku wuu isbeddelay 2026. Dhammaadkii Abriil, markabka qodista ee Turkish Petroleum ee Çağrı Bey wuxuu yimid qiyaastii 370 kiiloomitir xeebta Muqdisho ka baxsan si uu u qodo ceel la yidhaahdo Curad-1, oo ku yaal biyo 3,500 mitir u qoto dheer, qoto guud oo loo qorsheeyay 7,500 mitir, muddana lagu qiyaasay 288 maalmood. Waa ceelkii ugu horreeyay ee biyaha qoto-dheer ee Soomaaliya laga qodo. Markii tan la qorayay natiijo lama shaacin, waxaana fiican in si cad loo sheego waxa hal ceel oo sahan ah uu qaban karo: wuxuu tijaabinayaa hal qaab-dhismeed. Gobol aan cidi qodin, ceel engegan ayaa ah natiijada caadiga ah; helitaanna wuxuu noqon lahaa bilowga barnaamij qiimayn, ee ma aha bilowga wax-soo-saar.
Burburkii, force majeure iyo sannadihii cabbiraadda
Ka hor 1991, dhulka shatiyadu waxay gacanta ugu jireen magacyo la yaqaan. Sinclair ayaa qoday inta badan ceelashii hore ee xeebta laga bilaabo dabayaaqadii 1950-meeyadii; Gulf, Agip, Texaco, Conoco, Chevron, BP/Amoco, Shell iyo tii maanta ExxonMobil la yidhaahdo dhammaantood waa haysteen shatiyo sahan, mudadaas oo dhan oo calaamado shidaal iyo dareere dusha u soo baxay la arkayayna helitaan ganacsi oo keliya lama gaadhin. Sahamintii way joogsatay markii dawladdii burburtay 1991. Qandaraasyadii si fudud uma ay baabba'in: shirkaduhu waxay ku dhawaaqeen force majeure — qaab sharci oo shirkaddu ku hakiso waajibaadkeeda iyadoo aan xaquuqdeeda ka tanaasulin — qaar ka mid ah booskaasna tobannaan sano kaddib wuu sii shaqaynayay. Sahankii biyaha qoto-dheer ee 2014 si ula kac ah ayaa looga fogeeyay biyaha gaabka ah ee ay Pecten, oo Shell hoos timaadda, ku haysatay xuquuq hore oo weli force majeure ku jirtay.
Oktoobar 2019, wakaaladda wararka dawladda Soomaaliya ayaa sheegtay, wargeysyada caalamkana ay qaadeen, in Shell iyo ExxonMobil ay bixiyeen 1.7 milyan oo doolar oo kiro hordhac ah oo daboolaysa muddo soddon sano ah oo baloogyo badeed ah; labada shirkadood waxay iskaashi ku lahaayeen shan baloog oo badeed ka hor horraantii 1990-meeyadii. Taasi waxay xallisay arrin kiro. Qodid kuma soo noqon.
Waxa dib u bilaabmay, oo si joogto ah u socday, waa cabbiraad. TGS-NOPEC waxay 2009 qaadday qiyaastii 5,300 kiiloomitir oo seismic 2D ah oo badda ah. Sannadkii 2014, Soma Oil and Gas waxay qaadday 20,550 kiiloomitir oo khadad 2D ah oo biyaha qoto-dheer ka baxay, iyadoo shabaggu ahaa 10 ku dhufo 20 kiiloomitir, oo lagu daray 4,000 kiiloomitir oo dheeraad ah meelaha xiisaha leh, xadka dibadduna uu ahaa ilaa 3,300 mitir oo biyo ah; Spectrum, oo hadda TGS tahay, ayaa intaas ku dartay 2014 ilaa 2016. Sahan 3D ah ayaa ku xigay dabayaaqadii 2024 iyo horraantii 2025, oo hal warbixin ku sheegtay qiyaastii 4,500 kiiloomitir laba-jibbaaran, mid kalena qiyaastii 15,000 — kala duwanaansho habboon in la tilmaamo halkii la isku dhexe dhigi lahaa. Shan iyo soddon sano oo taariikhda shidaalka Soomaaliyeed ah, ku dhowaad dhammaanteed, waa taariikh cabbiraad.
Asalkaas ayaa lagu akhriyaa tirooyinka kaydka ee meel walba ku wareegaya. Soomaaliya ma laha kayd shidaal ama gaas oo la caddeeyay, maxaa yeelay kaydku waa xaddi qodid lagu xaqiijiyay oo la tusay in laga soo saari karo — badda dhexdeedana waxba lama xaqiijin. Tiro ah 110 bilyan oo foosto ayaa marar badan la soo celiyaa; markii warbaahin taxaddar leh ay 2015 qabatay, waxay si cad u tidhi cidina ma oga inta xeebta ka hoos jirta, tiradaasna waxay u aanaysay khubaro warshadeed oo aan la magacaabin. Tirooyin kale ayaa iyana wareegaya, qaarkood ah shidaal weli meeshiisii ku jira oo ka yimid liiska rajooyinka ee shirkad shati haysata — taasina lama mid aha shidaal la soo saari karo. Marka tiro aan laga raad-raaci karin qiimayn magac leh oo hab la daabacay leh, waxa saxda ah ee la odhan karaa waa in caddayntu khafiif tahay.
Waxa sharcigu leeyahay, iyo meesha xadku maro
Soomaaliya waxay 1989 ansixisay Axdiga Qaramada Midoobay ee Sharciga Badda, 30-kii Juun 2014-na waxay ku dhawaaqday aag dhaqaale oo gaar ah oo 200 mayl badeed ah. Aaggaasi wuxuu daboolayaa qiyaastii 830,389 kiiloomitir laba-jibbaaran oo Badweynta Hindiya ah, wuxuuna ka dambeeyaa xeebta ugu dheer qaarada Afrika. Axdigu waa waxa suurtogeliya in khariidad shati-siin la sameeyo: aagga dhaqaale ee gaarka ah iyo saldhigga qaaradeed dhexdiisa, dalka xeebta lihi wuxuu ku leeyahay xuquuq madaxbannaani oo khayraadka dabiiciga ah — xuquuqdaasna waa waxa heshiis wadaag-wax-soo-saar uu qaybiyo.
Qaab-dhismeedka sharciga gudaha si degdeg ah ayaa loo dhisay, waana mid cusub. Sharciga Shidaalka waxaa la ansixiyay Febraayo 2020; Hay'adda Shidaalka Soomaaliyeed waxaa la aasaasay Luulyo sannadkaas; shatiyeedkii ugu horreeyay ee badeed ee dalkuna wuxuu furmay 4-tii Ogosto 2020, isagoo soo bandhigay toddoba baloog — 152, 153, 164, 165, 177, 178 iyo 204 — oo isku ah 30,168 kiiloomitir laba-jibbaaran, lix ka mid ahna ku yaalla godka Coriole, midna godka Juba-Lamu, codsiyadana la xidhay 12-kii Maarso 2021.
Shatigu sidoo kale wuxuu u baahan yahay xad, xadka koonfureed ee Soomaaliyana waxaa go'aamisay maxkamad. Soomaaliya waxay dacwadda u gudbisay Maxkamadda Caddaaladda Caalamiga ah 28-kii Ogosto 2014, xukunkiina wuxuu soo baxay 12-kii Oktoobar 2021. Maxkamaddu waxay go'aamisay inaysan jirin xad la isku raacay oo raacaya khad bannaan oo loolcad ah. Waxay dhigtay bilowga meesha ay khad laga soo jiiday calaamaddii xadka ee ugu dambaysay, PB 29, oo toosan jihada guud ee xeebta, uu kula kulmo khadka biyo-yaraanta; halkaas waxaa ka bilaabmaya khad dhexe ilaa xadka 12 mayl badeed, kaddibna khad juqraafi ah oo jihadiisu tahay 114 darajo oo gaadhaya 200 mayl badeed iyo wixii ka dambeeya. Waxay sidoo kale diidday sheegashadii Soomaaliya ee ahayd in dhaqanka Kenya ee aagga lagu muransan yahay uu jebiyay waajibaadkeeda caalamiga ah. Kenya kama qaybgelin dhegaysiyadii Maarso 2021. Xukunka halkan waxaa lagu qoray inuu xaqiiqo diiwaan ah yahay, ee ma aha xukun lagu saarayo dacwadda cidna.
Waxa u dhexeeya cabbiraad iyo foosto shidaal ah
Caqabadda koowaad waa mid dastuuri ah, waxaana ka fiican in la sharraxo halkii lagu muran lahaa. Qodobka 44-aad ee Dastuurka Ku-meel-gaadhka ah ee 2012 wuxuu leeyahay khayraadka dabiiciga ah ee dalku waxaa iska leh shacabka Soomaaliyeed, dawladduna waxay u hayaan amaano — iyadoo aan la sheegin heerka dawladda ee maamulka hawlgalka gacanta ku haya. Qodobka 53-aad wuxuu ku amrayaa dawladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada inay ka wada tashadaan siyaasadda qaranka, khayraadka dabiiciga ahna ku jiro, hase yeeshee hab xidhiidhiye oo qasab ah ma uu bixin. Qodobka 54-aad, oo liis garaynaya awoodaha u gaarka ah dawladda federaalka — arrimaha dibadda, difaaca qaranka, dhalashada iyo socdaalka, siyaasadda lacagta — kuma xusin maaraynta khayraadka dabiiciga ah. Qodobka 122-aad wuxuu dalbanayaa qaybsi caddaalad ah oo dakhliga khayraadka, faahfaahintana wuxuu u daayaa sharci dambe. Daldaloolkaas waxaa galay heshiis siyaasadeed oo lagu gaadhay Baydhabo 2018, oo dhigay mabaadi' ku-meel-gaadh ah oo qaybsiga dakhliga, iyo Sharciga Shidaalka ee 2020, oo isku dayay inuu maamul wadajir ah oo dawladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu leeyihiin sharci ka dhigo. Qiimaynta cilmiga ahi waa mid taxaddar leh: dhaqan-gelintu way xaddidnayd, qaab-dhismeedkana ma aqbalin dowlad-goboleed kasta. Taasi waa qaab-dhismeedka; qormadanina mowqif kama qaadanayso khilaaf gaar ah oo ka dhex jira.
Caqabadaha kale waa kuwo jidheed iyo maaliyadeed, waana isla kuwa gobol kasta oo biyo qoto-dheer oo cusub ah soo food saara — halkan oo keliya way ka adag yihiin: qiimaha qodista biyo saddex kiiloomitir iyo bar ah, karti farsamo iyo sharci-dejin oo khafiif ah, amni, iyo in xeebtan oo dhan aysan ku yaallin warshad shidaal-safeyn, dhuumo dhoofin ah ama deked biyo qoto-dheer leh. Midkoodna ma aha xaalad weligeed jirta. Dhammaantoodse sannado bay qaadanayaan.
Taasina waxay inoo keenaysaa qodobka inta badan la boodo. Sahamintu ma aha wax-soo-saar, masaafada labada u dhexaysana sannado baa lagu cabbiraa xitaa marka wax walba si hagaagsan u socdaan. Beerta gaaska ee Coral ee Eni ay ku leedahay godka Rovuma ee Mozambique waxaa la helay 2012, go'aankii maalgelinta waxaa la gaadhay 2017, shixnaddeedii ugu horreysay ee gaas dareeraysanna waxay dhoofisay 13-kii Nofembar 2022 — toban sano, oo dal leh dekedo, waddooyin iyo hay'ad sharci-dejin oo hore u jirtay, warshad sabbaynaysa oo 3.4 milyan oo tan sannadkii ah awgeed. Tansaaniya waxay Juun 2022 la saxiixatay Shell iyo Equinor heshiis qaab-dhismeed ah oo warshad dareerinta gaaska ah oo 30 bilyan oo doolar lagu qiyaasay, iyadoo laga helay badda 20 iyo 16 trillion oo cubic feet, go'aankii maalgelintana markaas la filayay 2025, wax-soo-saarkana 2029 ama 2030: ku dhowaad labaatan sano oo u dhexeeya helitaanka iyo gaaskii ugu horreeyay, gaas qodid hore loo xaqiijiyay.
Galmudug, sheekadu waa gaaban tahay haddii run laga sheego. Rajada xeebtan ugu dhow, ee Mid Somalia High ku taal, waxay ku jirtaa bad fog oo kiiloomitiro qoto dheer. Haddii ceel halkaas ah uu waligiis guulaysto, beerta waxaa laga soo saari lahaa goob sabbaynaysa, shixnadahana si toos ah ayaa loo geeyn lahaa suuqa; keligeed ma dhisi lahayn dekedda Hobyo, dad badanna shaqo xeebta kuma siin lahayn, saamaynta ugu horraysa ee la arkana waxay noqon lahayd mid sharci iyo maaliyadeed halkii ay deegaan ahaan lahayd. Hobyo, Xarardheere iyo meelaha biyo-xidheenka ah ee u dhexeeya dhaqaale ayay maanta leeyihiin — xoolo, kalluumaysi iyo ganacsi xeebeed — wax kasta oo sariirta badda ka hoos jira ama aan ka hoos jirin, kaasi waa dhaqaalaha tobanka sano ee soo socota lagu noolaan doono.
Ilaha
Xogta maqaalkan waxaa laga soo xigtay ilaha hoos ku qoran. Xogtu waa mid cid walba u furan in la sheego; erayadan se waa kuwayaga.
- Davidson, Arthur, Smith & Tubb (2018), Geology and hydrocarbon potential of offshore SE Somalia, Petroleum Geoscience 24, 247–257 (PDF via the Somali Petroleum Authority)
- GEO ExPro, Licensing Update Somalia: A Final Frontier Opens Up (2020)
- Farid (2026), Federal Government and Member States Institutions Coordination in the Somalia Petroleum Sector Management, IJAREMS 15(1)
- International Court of Justice — Maritime Delimitation in the Indian Ocean (Somalia v. Kenya)
- Reuters via Oil & Gas 360 (25 October 2019) — Shell and Exxon pay $1.7 million for Somali offshore blocks
- Drilling Contractor (30 April 2026) — TPAO's Çağrı Bey arrives offshore Somalia for the Curad-1 well
- Abdulkadir Abiikar — The Petroleum Potential of the Somali Coastal Basin and its Offshore
- Voice of America (25 September 2015) — reporting on Somali offshore exploration
- Exclusive economic zone of Somalia — Wikipedia
- Eni (13 November 2022) — first LNG cargo departs Coral Sul FLNG, Rovuma Basin
- Coral gas field — Wikipedia
- Al Jazeera (11 June 2022) — Tanzania signs natural gas deal with Equinor and Shell