Sabti, 21 Nofembar 2026

26°C · Dhuusamarreeb
Galmudug.com
Galmudug.comDhulka u dhexeeya badda iyo bannaanka

Maqaal

Deked ka dhisidda Hobyo: saddex heshiis iyo xeeb

· Galmudug.com

Deked Hobyo ku taal waa mid ka mid ah fikradaha ugu da'da weyn ee xeebtan, isla markaana ugu cusub. Magaaladu qarniyo badan ayay Badweynta Hindiya kula ganacsatay iyadoon haysan wax maanta shirkad badmareen ahi deked ku tilmaami lahayd, tan iyo 2019-kiina waxay noqotay mawduuca saddex heshiis oo kala duwan oo lagu dhisayo mid. Kii ugu dambeeyay, oo la saxeexay 2024, ayaa ah kii ugu fogaaday. Kani waa waxa diiwaanka ku jira iyo waxa aan ku jirin.

Maxay Hobyo tahay

Hobyo waxay ku taal xeebta bartamaha Soomaaliya, dhawr boqol oo kiilomitir waqooyi-bari kaga beegan Muqdisho, meesha bannaanka Mudug uu la kulmo Badweynta Hindiya. Waa meel ganacsi oo duug ah, ma aha mid cusub. Warbixinnada aasaaskeeda waxay sheegaan inay ahayd xero xeebeed oo xilligii Ajuuraan qarnigii saddex iyo tobnaad, qarnigii sagaal iyo tobnaadna waxay ahayd xarunta saldanad dakhligeedu ka iman jiray socodka doonyaha ee xeebtan — oo ah mawduuc maqaal gooni ah oo boggan ku jira.

Waxa aanay waligeed lahayn waa kaabayaal deked oo casri ah. Maraakiibtu badda ayay ku xidhmi jireen, xamuulkana doonyo yaryar ayaa soo dhoofin jiray — hab u shaqeeya joonyado, harag iyo xoolo nool, oo gebi ahaanba aan u shaqeyn weelasha waaweyn ee kontonarka. Magaaladu way yar tahay: qiyaasaha tirada dadka ee buugaagta tixraaca guud waxay ku sheegaan ku dhawaad laba iyo toban kun oo qof, degmadeedana waxaa lagu qiyaasay toddoba iyo lixdan kun oo qof qiyaas Qaramada Midoobay 2005 samaysay. Cimiladu waa kulayl iyo qallayl, roobka sannadkiina wuxuu ku dhowaadaa 180 milimitir.

Doodda dhismaha halkan waa masaafo, ma aha qoto-dheeri. Dekedaha Soomaaliya ee shaqeeya waxay ku yaalliin Muqdisho, Boosaaso iyo Kismaayo, gobollada dhexena waxay u dhexeeyaan, iyagoo dhawr boqol oo kiilomitir oo waddo ah ka fog labada ugu dhow. Joonyad kasta oo bariis ah, xaanshi kasta oo birta guriga lagu saqafeeyo iyo foosto kasta oo shidaal ah oo lagu isticmaalo Galgaduud iyo koonfurta Mudug waxaa marka hore laga dejiyay meel kale, dabadeedna gudaha loo soo raray. Deked Hobyo ku taal safarkaas way gaabin lahayd, taasina — ee aan ahayn sheekada dekeddii hore ee saldanadda — ayaa ah waxa soo jeedin kasta oo tan iyo 2019 la keenay lagu dhisay.

Saddex heshiis oo shan sannadood gudahood ah

Kii ugu horreeyay wuxuu ahaa mid Qatari ah. Bishii Agoosto 2019, shir jaraa'id oo wadajir ah oo Muqdisho lagu qabtay oo u dhexeeyay wasiirka gaadiidka Qatar iyo wasiirka dekedaha Soomaaliya, waxaa lagu dhawaaqay bilowga mashruuc deked laga dhisayo Hobyo, taasoo ku xigtay heshiisyo horumarineed oo labada dal ay saxeexdeen Diseembar 2018. Waxa dhulka ka dhacay wax u diiwaangashan sida uu ku diiwaangashan yahay dhawaaqiddu ma jiraan.

Kii labaad waxaa la saxeexay 3 Nofembar 2020, waxaana u dhexeeyay Wasaaradda Dekedaha iyo Kalluumaysiga ee Galmudug iyo koox London ku salaysan oo la yidhaahdo Oriental Company — oo xilligaas lagu tilmaamay isbahaysi ka kooban shirkado Turki, Ingiriis iyo Soomaali ah, saxeexana ku matalay Crom Ltd, Hobyo Investment Ltd iyo Indian Ocean Holding Ltd, iyadoo shirkad sharci-badeed oo Ingiriisi ah ay la-talin ka bixinaysay sharciyada dawlad-goboleedka. Wasaaraddu waxay sheegtay in koox sahan ah ay iman doonto isla bishaas si ay u qiimeyso siyaabaha dhismaha, wasiirkuna wuxuu yidhi wejiga labaad ee dhismaha wuxuu bilaabmayaa Maarso 2021. Jadwalkaasina ma uusan hirgelin.

Kii saddexaad waa kan hadda jira. 7 Oktoobar 2024, xaflad Muqdisho lagu qabtay oo ay goob-joog ka ahaayeen hoggaanka Galmudug, baarlamaanka federaalka iyo wakiillo ka socday labada gole ee dawlad-goboleedka, waxaa la saxeexay heshiis u dhexeeya Hobyo Investment Company — oo ah shirkad Soomaaliyeed lagu yaqaanno HICO, magaceeduna horeyba ugu soo baxay isbahaysigii 2020 — iyo Metag Holding, oo ah qandaraasle Turki ah, si ay u dhisaan deked iyo aag ganacsi oo xor ah oo ku xigta. Heshiiskan ayaa ah kan dhaqdhaqaaq la arki karo keenay.

Waxa heshiiska 2024 sheegayo, iyo waxa uusan sheegayn

Shuruudaha la shaaciyay waa kuwan. Metag Holding ayaa mas'uul ka ah dhismaha dekedda, waxayna haysataa boqolkiiba soddon saami, saamiyada mashruucana waxaa la siiyay maalgeliyayaasha; wejiga koowaad wuxuu leeyahay miisaaniyad bilow ah oo ah toddobaatan milyan oo doolar Mareykan ah; muddada dhismahana waxaa lagu sheegay saddex sannadood. Heshiiska waxaa lagu soo warramay inuu yahay mid siddeetan sannadood ah, oo qandaraasluhu ku maamulayo wuxuu dhisay. Markii la saxeexayay, waxaa la filayay in shaqada horumarinta ay bilaabato Diseembar 2024.

Ujeeddada la sheegay waa laba: in cadaadiska laga qaado dekedaha hadda jira ee Muqdisho iyo Boosaaso, iyo in waddo gudaha loo furo. Taageerayaasha mashruucu waxay sidoo kale u soo bandhigaan inuu noqon doono marin mustaqbalka xamuulka Itoobiya, iyadoo Itoobiya aanay bad lahayn, aadna ugu tiirsan tahay Jabuuti. Taasi waa rajo ganacsi ee ma aha heshiis la gaadhay, waxayna ku xidhan tahay arrimo ka baxsan dhismaha dekedda lafteeda.

Waxa aan la shaacin waa inta kale — intaas oo ahna waa inta badan. Saddexda heshiis midkoodna si buuxda looma daabicin. Dukumeentiyada jawaabi lahaa su'aalaha wax ku ool ah diiwaanka kuma jiraan: canshuuraha iyo khidmadaha la qaadi doono, sida dakhligu ugu qaybsamayo shirkadda, dawlad-goboleedka iyo dawladda federaalka, waxa hantidu noqonayso marka muddadu dhammaato, iyo waajibaadka saaran labada dhinac haddii weji istaago. Mashruuc muddo siddeetan sannadood ah leh, taasi waa waqti dheer oo lagu kalsoonaanayo shuruudo aan la arag.

Waxa laga adkaan doono

Deked ma aha kaliya meel maraakiibtu ku xidhmaan. Si maraakiib cabbir leh ay Hobyo u soo xidhaan, marinka iyo meelaha xidhmada waxay u baahan yihiin qoto-dheeri ku filan, taasoo xeeb sidan oo kale ah ka dhigan qodista marin iyo sii hayntiisa oo ka hortagaysa ciidda uu baddu had iyo jeer soo celiyo. Dabadeedna deked shaqeynaysa waxay u baahan tahay wiishash iyo qalab xamuul-qaadis, bakhaarro, shidaal iyo biyo, xarumo kastamo iyo baadhitaan, iyo waddo ku filan in gaadiid rarantay ay dhawr boqol oo kiilomitir gudaha ugu socoto. Toddobaatanka milyan ee heshiiska 2024 waa tiro weji koowaad, weji koowaadna waa bilow.

Farqiga u dhexeeya taas iyo deked qaadi karta xamuul gobol oo tiro leh waa mid ballaadhan. Falanqayn la daabacay waxay qiimaha xarun sidaas oo kale ah oo si buuxda u shaqeynaysa ku sheegaysaa inta u dhexeysa hal ilaa laba bilyan oo doolar, oo ah tiro loo bixiyay qiyaas bilow ah ee aan ahayn xisaab la sameeyay, haddana faa'iido u leh in lagu garto heerka. Waa farqiga u dhexeeya meel-xidhmo u adeegta waxa Soomaaliya dhexe iyadu soo dejisato — oo ah hadaf macquul ah oo mudan — iyo xarun xamuul caalami ah oo laga kala qaado, taasoo ah hawl aad uga weyn. Waxaa sidoo kale jira kharash xeebtan ku yaal oo maalgeliye meel kale jooga uusan sidin, amnigu ka mid yahay.

Xaaladda hadda ee shaqada waa mid ka adag in la ogaado intii ay noqon lahayd. Warbixinno bilowgii 2026 waxay sheegeen in qalab iyo agab dhisme ay goobta soo gaadheen, waxayna soo xigteen shirkadda oo sheegaysa in jadwalka la ilaalinayo; sheegashadaas ma helin xaqiijin madax-bannaan oo aan gaadhi karno, warbixin dadweyne oo taariikh leh oo ka dambaysana way yar tahay. Dhinaca kale, boggeeda shirkadda mashruucu wuxuu weli sitaa tilmaame horumar oo eber ah iyo sadar sheegaya in dhismuhu dhawaan bilaabmi doono, taasoo wax badan ka sheegaysa dayactirka boggaa marka loo eego goobta Hobyo. Qof kasta oo mashruucan la socda waa inuu heer-tilmaameedyadiisa u qaato sheegasho ilaa markii markab halkaas ku xidhmo.

Waxay ka dhigan lahayd haddii la dhiso

Gobolka laftiisa, doodda kuma dhisna xamuulka Itoobiya ama inay noqoto xarun caalami ah. Waxay ku dhisan tahay xisaabta caadiga ah ee waxa la soo dejiyo. Badeecadaha lagu isticmaalo Dhuusamarreeb, Cadaado, Guriceel iyo Gaalkacyo waxay hadda sitaan kharashka ah in meel kale la dejiyo oo gudaha la soo raro, kharashkaasina wuxuu ku jiraa qiimaha wax kasta. Meel-xidhmo shaqeynaysa oo Hobyo ku taal way yarayn lahayd, waxayna siin lahayd waxa xeebtu iyadu dhoofiso — xoolaha ugu horreeya, iyo kalluunka xeeb aan waligeed lahayn qaboojin magaceeda mudan — meel ay ka ambabaxaan.

Dekeddu sidoo kale way beddeshaa magaalada lagu dhiso, mana aha si wanaagsan oo kaliya. Hobyo waa meel yar; wejiga dhismuhu wuxuu keenaa mushahar, dekedda shaqeynaysaana waxay keentaa isu-socod, shaqooyin, qiimo-kor-u-kac dhul, dad cusub oo yimaada, iyo maamul maxalli ah oo ah inuu intaas oo dhan maareeyo. Magaalooyin kale oo xeebtan ku yaal si xun bay isbeddelkaas u qaateen markii uu ka dhakhso badnaa qorshe kasta oo loo sameeyay. Aagga ganacsiga xorta ah ee mashruuca ku lifaaqan wuxuu su'aalahaas ka dhigayaa kuwo ka weyn, ee ma aha kuwo ka yar.

Waxyaalahan midkoodna weli deked ma aha. Waxa maanta jira waa heshiis, shirkad, miisaaniyad la soo sheegay oo weji koowaad ah, iyo xeeb muddo dheer sugaysay. Waxa macquulka ah waa in la eego calaamadaha aan quruxda lahayn halkii laga eegi lahaa dhawaaqyada: marin la qoday, meel-xidhmo wiish saaran yahay, waddo gudaha u baxda oo la dhuuxay, canshuur la daabacay, iyo markab xamuul ku dejinaya Hobyo halkii uu badda uga xidhmi lahaa.

Ilaha

Xogta maqaalkan waxaa laga soo xigtay ilaha hoos ku qoran. Xogtu waa mid cid walba u furan in la sheego; erayadan se waa kuwayaga.

← Dhammaan maqaallada