Sabti, 21 Nofembar 2026

26°C · Dhuusamarreeb
Galmudug.com
Galmudug.comDhulka u dhexeeya badda iyo bannaanka

Maqaal

Biyaha Soomaaliya dhexe: ceelka, berkedda iyo sannadaha abaarta

· Galmudug.com

Ma jiro wax u sharraxa Soomaaliya dhexe si ka buuxsan biyaha. Galgaduud iyo koonfurta Mudug webi joogto ah kuma yaalo — Jubba ma leh, Shabeelle ma leh, waxna kuma socdo bisha Janaayo. Magaalo kasta, qaab kasta oo daaqsin ah iyo qayb weyn oo taariikhda dhow ah waxay ka soo baxaan xaqiiqadaas keliya, iyo dadaalkii dheeraa ee lagu hayn jiray roob laba jeer sannadkii yimaada oo degdeg u dhaafa.

Dhul aan webi lahayn

Soomaaliya waxay leedahay laba webi oo joogto ah, Jubba iyo Shabeelle. Labaduba waxay ka soo bilaabmaan buuraleyda Itoobiya, labaduna waxay maraan koonfurta dalka. Soomaaliya dhexe midkoodna ma leh. Waxay leedahay tog — meel biyuhu maraan dhawr saacadood oo roobku ka dambeeyo, inta sannadka ka hadhayna ay tahay bohol ciid ah oo aad ka gudbi karto adigoon dareemin inaad wax ka gudubtay.

Roobku laba xilli ayuu yimaadaa: gu'ga, oo qiyaastii ah Abriil ilaa Juun, iyo deyrta gaaban ee ku beegan Oktoobar iyo Nofembar, iyadoo jiilaalka iyo xagaaga ay u dhexeeyaan. Tiradu way yar tahay, badanaa waxay u dhexaysaa boqol ilaa saddex boqol oo milimitir sannadkii. Laakiin celceliska ayaa ah tirada ugu faa'iido yar gobolka. Waxa sannad go'aamiya waa in roobku ku da'ay daaqsin gaar ah iyo in kale, laba degmo oo is-xigana way yeelan karaan laba xilli oo iska soo horjeeda — sababtaas awgeedna roobka halkan degmo degmo ayaa loola socdaa, lagamana warramo tiro qaran oo kaliya.

Waxa da'a wax yar ayaa hadha. Roobka dhul-engegga wuxuu ku yimaadaa duufaanno gaagaaban oo culus, dhulka adagna si degdeg ah ayuu uga qul-qulaa intii uu ku dhex liqi lahaa, inta hadhayna qorraxda ayaa qaadata. Sidaas darteed biyaha Soomaaliya dhexe waligood dhibaato sahay ma ahayn. Waa dhibaato kayd ah, farsamo kasta oo biyood oo gobolka laga yaqaanna — ceelka gacmeedka, warka, berkedda shamiitada ah, ceelka qoto dheer — waa jawaab isku su'aal ah: sidee baad u haysaa biyo mar keliya kuugu yimaada?

Ceelka, warka iyo berkedda

Jawaabta ugu da'da weyn waa ceelka gacmeedka, oo laga qodo meel khibraddu sheegto in biyuhu ku dhow yihiin — badanaa tog ciideed iyo quruurux dhexdiisa, halkaas oo roobkii ugu dambeeyay dhulka hoostiisa ku hadhay kadib markii dusha sare engegtay. Soomaaliya guud ahaan, ceelasha gacmeedka intooda badan labaatan mitir kama sii dheera. Way jaban yihiin, waxaa hagaajin kara dadka isticmaala, waxayna raacaan dhulka hoostiisa ee aan khariidadda ahayn.

Dhinaca kale waxaa jira kayd-roobeedyada furan — warka iyo balliga, oo ah godad dhulka laga qoday oo biyo haysta dhawr toddobaad — iyo berkedda. Berkeduhu waxay Soomaaliya ku soo biireen dabayaaqadii 1950-meeyadii, waxayna noqdeen calaamadda biyaha ee miyiga Soomaaliyeed: god afar-geesood ah, badanaa saddex ilaa afar mitir qoto dheer oo haya dhowr boqol oo mitir saddex-geesood ah, gidaarradiisa iyo sagxaddiisana lagu dahaadhay leben ama shamiito si aysan biyuhu dhulka u dhex liqin. Haddii la daayo iyadoo furan, qorraxda ayaa qaadata, sidaas darteedna waxaa lagu daboolaa dermo ama, meelaha aan dermadu gaadhin, laamo geed iyo caws.

Berkeddu waligeed ma ahan kayd keliya. Meeshay ka muuqato, xooluhu way joogi karaan. Diiwaanka ugu cad ee arrintan wuxuu ka yimid Hawdka, oo waqooyi-galbeed yaal ee aan halkan ahayn: ilaa 2001 waxaa halkaas ku yiil ku dhawaad toddoba kun oo berked, taasoo ku filnayd in dhul xilliga roobka keliya la daaqi jiray uu noqdo mid sannadka oo dhan la daaqo, iyada oo ay ku xigto daaqsi-xumida taas ka dhalata. Soomaaliya dhexe waddo kale ayay qaadatay. Markii la sahamiyay ilaha biyaha ee Galgaduud iyo Mudug ku quudiya bilaha engegga, berkeduhu waxay ahaayeen qayb yar — sagaal iyo toban ilo oo ka mid ah laba boqol iyo siddeed iyo labaatan. Tani waa dhul ceelal qoto dheer.

Boqol iyo toddobaatan mitir oo hoos ah

Sawirka ugu faahfaahsan ee biyaha gobolka wuxuu ka yimid sahan loo sameeyay barnaamijka SWALIM ee FAO ee u taagan maaraynta macluumaadka biyaha iyo dhulka Soomaaliya, kaasoo ka shaqeeyay iyadoo la adeegsanayo urur bulsho oo maxalli ah kadib markii isku dayadii hore ay ku guuldarraysteen gelitaan la'aan. Sahankii, oo la soo gudbiyay ilaa 2019, wuxuu booqday 228 il oo istaraatiiji ah oo ku kala yaal sagaal degmo oo Galgaduud iyo Mudug ah: 119 ceel qoto dheer, 74 ceel gacmeed, 19 berked, hal biyo-xidheen iyo shan iyo toban nooc oo kale, isagoo mid kasta uga diiwaangeliyay xaaladdiisa, lahaanshihiisa, isticmaalkiisa iyo baaritaan aasaasi ah oo biyihiisa lagu sameeyay.

Qoto-dheeridu waa qaybta layaabka leh. Celceliska ceelasha qoto dheer ee gobolka wuxuu gaadhaa ku dhawaad 170 mitir, kii ugu qotada dheeraa ee la diiwaangeliyayna wuxuu gaadhay 305 mitir. Degmada Hobyo, Xarardheere, degmada Gaalkacyo iyo waqooyi-bari ee Cadaado waxay ku yaalliin dhul biyo-hoosaadkiisu qoto dheer yahay; Caabudwaaq, Dhuusamarreeb iyo Ceel Dheer waxay leeyihiin ceelal aan sidaas u dheerayn. Soo-saarkuna isla juqraafigaas ayuu raacaa — qulqulka ugu badan ee gobolka laga diiwaangeliyay waa 27 mitir saddex-geesood saacaddii, iyadoo Gaalkacyo, Hobyo iyo waqooyi-bariga Cadaado ay guud ahaan ka soo saaraan wax ka badan Ceel Dheer iyo Caabudwaaq.

Qoto-dheeridu ma ahan dhibaatada kaliya. Baadhitaannada goobta lagu sameeyay waxay heleen biyo-hoosaad aan ku jirin heerka lagula taliyay ee cabbitaanka, milixdana ay tahay dhibaatada ugu weyn: ilo qaar waxaa laga cabbiray wax ka badan 10,000 microsiemens sentimitirkii, halka 2,500 lagu tiriyo xadka ammaanka ah. Biyo xoolihii cabbi lahaa had iyo jeer ma ahan biyo qoys cabbayo. Sidoo kale, god 170 mitir ah ma ahan mashruuc tuulo sida ceelka gacmeedku yahay: wuxuu u baahan yahay qalab qodid, tuubbo u taagta godka, matoor iyo bam biyaha kor u soo saara, iyo shidaal maalin kasta oo uu shaqeeyo. Taas waxaa ka dhasha milkiile, qiime la joogsado, iyo xadhig toos ah oo isku xidha qiimaha shidaalka iyo qiimaha biyaha.

Waxa sannad abaar ah dhab ahaan sameeyo

Abaartu ma ahan wax nidaamkan kala gooya; waa qayb ka mid ah, gobolkuna wuxuu u abaabulan yahay filashadeeda. Waxa abaar ka dhiga mid aan caadi ahayn waa ku-celcelinta. Intii u dhexeysay 2020 iyo 2023, shan xilli roobaad ayaa isku xigxigay oo khasaaray — FEWS NET waxay ku tilmaantaa abaartii taariikhiga ahayd ee shanta xilli, iyadoo baahidu ugu culusnayd aagagga xoolo-dhaqatada ee bartamaha dalka — warbixinta baahiyaha bini'aadantinimo ee 2023-na waxay ku sheegtay dhacdo cimilo oo nooceed ugu yaraan afartan sano aan la arag.

Muuqaalka sannad noocaas ah waxaa laga akhriyi karaa warbixinnada suuqa. Bartamihii Janaayo 2022, biyo gaadiid ayaa lagu qaadayay degmooyinka Galmudug, qiimuhuna wuxuu isdabamarayay $3.5 ilaa $4.0 haanta 200 litir ah degsiimooyin ay ka mid yihiin Galgalad, Galcadale, Docoley iyo Caadkibir. Caanaha geelu way yaraadeen qaalina way noqdeen, waxaana lagu iibinayay $1.4 litirkii koonfurta Gaalkacyo, halka qiimaha xoolaha uu ka hoos dhacayay aagagga daaqsinta ee Hawdka iyo Addunka ee Galgaduud sababtoo ah xooluhu way caatoobeen. Isla bishaas, UNHCR waxay ku tirisay 195,990 qof oo gudaha Galmudug ku barakacay abaarta iyo amni-darrada labadaba.

Qaabkaasi wuxuu ku soo noqnoqdaa nidaamyada sida uu ugu soo noqnoqdo cimilada. Sannadkii 2025, iyadoo mashaariic biyood oo gargaar lagu maalgeliyay ay shaqada ka joogsadeen lacag la'aan, qiimaha biyaha gaadiidka lagu keeno ee Mudug ayaa ku dhawaad labanlaabmay, isagoo ka kacay ilaa $70 una gudbay $130 haanta 10,000 litir ah. Taasi waa waxa la fahmo ee biyaha halkan: biyo-hoosaadku marar badan ma ahan waxa ugu horreeya ee fashilma. Waxa fashilmaa waa bam, matoor, qayb kaabta ah, shidaal la keeno ama miisaaniyad — qoyskii foostada ku soo iibsan jirayna waa kan dareema.

Biyuhu waxay go'aamiyaan halka dadku deggan yihiin

Khariidadda Soomaaliya dhexe magacyadeeda ayaa doodda sita. Ceelbuur iyo Ceel Dheer labaduba waxay ku bilaabmaan ereyga ceel: meel marka hore biyo lagu yaqaannay, ka dibna noqotay meel dadku isku yimaadaan, ka ganacsadaan, markaas dabana degaan. Il biyood oo lagu kalsoon yahay waxay abuurtaa suuq, suuqana wuxuu abuuraa magaalo. Ceelasha qoto dheer isla caqligaas ayay ku celiyaan iyagoo matoor adeegsanaya halkii xadhig iyo baaldi laga isticmaali jiray, sababtaas awgeedna meesha ceel qoto dheer la qodo waligeed ma ahan go'aan farsamo oo keliya.

Qiime ayay sidoo kale leedahay. Il biyood oo sannadka oo dhan shaqeysa waxay xoolaha ku haysaa agagaarkeeda sannadka oo dhan, dhul aan nasasho lahayn oo la daaqona uma soo kabsado sida dhul xilli la daaqay. Taasi waa waayo-aragnimadii Hawdka kadib markii berkeduhu fideen, waana khatarta meel kasta oo ceel qoto dheer ka dhigo mid joogto ah wixii xilliyeed ahaan jiray. Guuritaanka xoolo-dhaqatada gobolkan waligiis ma ahayn wareeg aan hadaf lahayn; wuxuu ahaa hab lagu dhimo daaqa si taxaddar leh, il-biyoodkuna waa waxa go'aamiya in dhimistaasi weli suurtogal tahay iyo in kale.

Marka su'aasha daacadda ah ee biyaha Galgaduud iyo Mudug ma ahan in ay jiraan iyo in kale. Way jiraan — qiyaastii 170 mitir oo hoos ah, inta badan milix ka badan intii raaxo lahayd, degmooyinkana si aan siman ugu kala qaybsan. Su'aashu waa cidda bamka leh, waxa biyuhu ku kacayaan foostada, cidda matoorka hagaajisa marka uu xilli abaar dhexdeed ku burburo, iyo in daaqa ceelka ku xeeran uu qaadi karo tirada xoolaha ee ceelku isagu soo jiito.

Ilaha

Xogta maqaalkan waxaa laga soo xigtay ilaha hoos ku qoran. Xogtu waa mid cid walba u furan in la sheego; erayadan se waa kuwayaga.

← Dhammaan maqaallada